Хуэйзý минжынди лисы фуза, гын шын. Юди сыхуршон та тэ бу йүнйидихынлэ. Зущён нянсы, 2020 нянди эрйүә чý чи дэ чý бади нэ лён тян хуэйзýжынму тушон кә йүли йизун дэдý сычин. Җытар вә фәдисы нянсы зэ Хазахстан Республика Кордай районшонди Масанчын щёнжуонни йүхади нэгә зэчы.
Чýлэди хуэжынму мәщин җё гуйни пиннан, мәщин җё йиче минзý тунйиди, йищин-йиҗиди гуә гуонйин, байир ба җыгә дэдý сычин чичелэли. Таму чуанлянчелэли җичян фанпанжынму, зулян канхидоди зыйку йиён, хиййнзы халэ пули Йинпан щёнҗуонли. Доли сыса мә җүәлэ данщүанди хуэйзý дифоншон, хуэжынму щин мә тынди кэли чён, дали лохуэйхуэйли. Чёндому, зущён фынлиди йиён, лян ху дэ ханди дёчёнли хýрҗямуди дунщи дэ цэбыйли, тули ню, ён, мали. Зыйкуму минли — минбыйди ба хуэйзýжынмуди фонзы, җыдо литу ю жынни еба, вон жуәни җянли. Җы йиванщи литу хэхуәму ба бындижынмуди дуәшо чичә ёшон зули, ба дуәшо җичи лян чичә җянҗуәли, ба дуәшо сынлин хуәлаларди зэ җүанни шочын хуэйдуйдурли.
Дин хухуэйдисы гуйҗя ба җыгә мәжынчичирди сычин мәдый дончý, җё та зэ щүанҗинди тэпин сыхуршон йүхали, җё хуэжынму дыйли шын, ба җюгә хуанлуәлуәрди нянчин жынди мин хэли, ба җытар җýди дуәшо жынмуди хун-янярди гуонйин-гуәхуә далигә щипарлан. Йисы-санки саншы жюгә вава чынха етимули, җюгә нянчин щифур чынха гуафули, җишыгә ю данин гончёнди жын йиванщи литу чынха баннянханли. Ба щёҗуонниди җишы җязы лохуэйхуэйди җуонзы-фон җё хуә шо гуонли, дунтян, ханлынди сыхур, җё нэще быйщинму лян тамуди җящя нежонди йиҗынҗыр чынха мә җя, мә шәди жынмули. Юди лохуэйхуэйму щинни мә кихуагуә йүхади җыше чýсын ду бу ганди сычин, ба гәҗяди Зýгуй лёха, вон данлин дифоншон банзули. Масанчын щёнҗуонниди мый йигә жын: да суй вава до ложыншон, ба җытар йүхади җыгә сынза, дэдý сычин чинняр да җянли. Җыхур таму ба җы йиванщи җинҗянхади хэпалала дэ тинҗянхади гуэчи шынйин йибыйзы ду вонбудё.
Да Йинпан щёнҗуонни йүха зэчыди нэйитян кәҗя гуәли йи нянли. Кәсы хуэйзýжынму щинниди ножын, юцу дэ пәфан хан бу гуә. Мый йигә хуэймин нянсы щиншон дэхади шон до җиргәди жызышон хан җонбучý, та хан тындини, хан де ще дярдини. Җиннян эрйүә чý чи лян чý бади нэ лён тян Масанчын щёнҗуонниди лохуэйхуэйму зэ бындиди йиче сыни җищёнди заннянли нянсыгә зэ таму җýди дифоншон шәхади жынмули, гуәли пинан нетели. Зэ гуәхади җыще эрмэлишон хуэйзýжынму зэ Хýда Торляшон читоди вончян чи җё йигә минзýди тушон ду бә йү җымугә беля, җё Хазахстан Республикади йиче жынму, йиче минзý йищин-йиҗиди, тунйиди, йиҗя ба йиҗя тэнэди, щёнходи гуә тэпин гуонйинни.
Җысыма, нян йишан вуйүә шычи – хуэйзýжынмуди кә йигә җищён жызы долэдыйли. Ги Хазахстан, Хырхызстан лян Узбекстанди лохуэйхуэйму зэмусы ги Җунгуәди хуэйзýму чунтянди җыйитян тэ гуйҗундихын. Йинцысы 1862 нянди вуйүә шычи Җунгуәди Щибый дифоншонди хуэйзýжынму туфын – тусы челэ, фанли манчоди җёнсанли. Җы ййфонмян лисы куәщүәди доктор М. Я. Сушанло фәди:» Вуйүә 17 нэйитян Шанщи сынниди лохуэйхуэй челэ, зэ сыни ба җу дýлиди зыху, фанли манчоди җёнсанли. Шыву нян Щибый дифоншонди лохуэйхуэй зэ Шанщи, Ганьсу, Нинщя, Чинхә дэ Щинҗён сынни дэ данлинди шофу минзýму фандуйли манчоди фәгуанли». Җыгәди йинцышон манчоди хуоншон фынфуди җё ба Щибыйди йиче хуэйзý бу фын наннү, лошо җё щёмени. Нэ шыву нян литу шәхади хуэйзýжынму бузэшо. Ба җыгә кýнан лисы мый йигә лохуэйхуэй до җиргәди жызы хан җидини.
Ложынму җищёнди фәсы, нэхур Йинпанни җýди лохуэйхуэйму няннян вуйүә шычи җыйитян җищёнди ги да 1862 до 1877 няншон зэ Җунгуәни зэмусы да Җунгуә вон Россия җёҗешон гуәлэди сыхур шәхади жынму гуә эрмэлидини. Линху юди шанщиму ба җыгә жызы җуандо лайүә эршы чи нэйитянли-җысы хуэйзý доли нэхурди Чидохәзыди Токмок чынниди жызы. Вончян чи жынму ба җыгә җищён сычин манмар е вондёли. Кәсы 1990 җи нянди туршон чечý М. Я. Сушанло дэ Масанчын щёнҗуонниди ложынмуди чищин ба вуйүә шычи — хуэйзýжынди җищён жызы кә хуэйфушонли.
Вуҗин Кордай районшонди Йинпан (Масанчын) лян Щинчү (Сортобэ) щёнҗуонниди быйщинму няннян доли вуйүәни хуэйминжынди җищён жызышон зэ җытарди йиче сыни гуә нетедини. Җысы заму минжынди йигә хо ганбан. Зэ Хýда Торля лýдошонди җыгә эрмэли сычин ги җы лёнгә щёнҗуонниди жынму кәҗя чынха хо куйчынли. Җё вә сылёнчи, данлин дифоншонди лохуэйхуэйму е чищинди ё цанҗя заму минзýди җыгә хо щёнщүни. Мый йигә хуэйзý дифоншон җýди жынму ё фубон заннян шәдёди лохуэйхуэймуди жызыни. Йинцысы фубон зыҗи минжынди хо куйчын дэ щёнщү- җы есы тёён шонянди вынмин сычин.
Чечý гуә җинян жызы заму яндин лян щүанҗонди ваму толүн хуэйзý минжынди җы йиҗеҗер кýнан лисыни. Дажынму ё цощинди җё щёйипор ваму җыдони, виса хуэйзýжынму зэ Җунгуәни ноли бодунли, виса таму ба лисы Зýгуй лёха, золи щин җяли, хуэйзý бодунди линшужынмусы сыйлэ зэ данлинди. Лян шонян толүн җыще вынти – җысы йиче дажынму дэ нёнлозымуди җонзэ. Таму ги зыҗиди хубый ба хуэйзý минжынди жы йижежер лисы яндин ё пәщё минбыйни, ё ги фә жыдони. Йинцысы хуэйминди жы йиҗеҗер тэ сынзади, тэ кýнанди, кәсы до заму минжыншон хын йинйүнди лисы нын җё мый йигә хуэйзý вава шоншы тади зýзý- быйбыйди ганбанни: ви дый зыю, ви каншу минзýди сычин, ви то хуә мин таму ба хуэйзýжынди лилён, тунйи дэ туанҗе хан вон җинчынни кунгýли. Хуэйзýжынму зэ җыгә буйипинди җынҗаншон ба зыҗи минзýди йиман йинщүн бынсы дэ эргили- җяншы манмян щянчýлэли.
Җинтян хуэйзýжынму ба зýзý-быйбыйди җыгә хочý яндин ё хуэйфушонни. Ба таму ги хубый люхади җыше хо ёнзы ё җуа лони. Вуҗин лохуэйхуэй ба зыҗиди лилён, тунйи дэ туанҗе е ё вон җинчынни кунгýни. Нёнлозыму ги щүанҗонди хубый ба хо тёён ё гигини, җё таму ба дый җышыди сычин фанчон ё донсыни. Замуди жынму зэ республикади җынҗы сычиншон шончян ё цанҗяни, зэ йичеди даҗун хуәшон зуанганни. Хуэйминди щехуэй зэ хуэйзýжынмуди йиче сычиншон ё фа да щянни. Җинтян хуэйзýжынму ба гәҗяди шыщин-шыйи бу нын дюдё, бу нын җё хуэйзýди вынхуа гын дуандё.
Ду җыдони, хаса йүянсы гуйҗя йүян. Республика литу җýди хуэйзýжынму ё ги щищүә гуйҗя йүянди сычин лю да шынни. Нёнлозыму ё ги зыҗиди ваму фә вончян чи либулё хаса йүянди хуани. Замуди лохуэйхуэй зэ вонщён вончян шыкан, зэ вонщён җан гуйҗяди суй-да хуә, ё җыдо хаса хуани. Йинви җыгә мый йигә хуэйзý, җуәҗун нянчин жынму, ё ба гуйҗя йүян щүәха, зэ гәҗяди сынхуәшон сыйүнни.
Хан йигә ёҗин сычин – җысы заму, хуэйзýжынму зыҗиди лэвон. Заму йиҗя ба йиҗя ё тэнэни, донсыни, фубонни. Даҗун сышон лала-чә җү, гуон фә кун хуа- сычин вончян бу лэ. Ложынди хуа мә фә цуә: «Жын тэ жын го, фи тэ чуан го”. Дажынму на зыҗиди йиҗя ба йиҗя тэҗүди зэмусы фубонди ганбан ги щёйипор ваму яндин лин хо лýни. Хуэйзýжынму зэ хә йищин, ба са сычин ду нын гандо сымяршон. Замуди сынхуә, вынмин, куйчын – ду зэ заму зыҗиди шунини. Ви хуэйминди җыгý гуойин- гуәхуә , ви хуэйзýди го вынмин даҗя җынщин, йищин-йиҗи шолёнди ё ган сычинни. Гуон йитун заму ба йиман вынти нын щедё.
Шукур вә хан щён чунфу йибян: вуйүә 17 дэ эрйүә чý 7 лян чý 8 –җысы заму хуэйзý минжын лисышонди җищён жызы. Ба җы лёнгә нянлуй ян щинди заннян җызы заму йүн бу нын вон. Җищёнди заннян шәдёди хоханзыму – җысы заму, хубыйди җонзэ.
Йүн бу нын вон
Фəсы жызы йүандёли-
Гуәли бый сышы нян,
Кəсы хуэйзӯ йүн бу вон,
Лын дун фан Тянсан.
До җир ду тон нянлуйни,
Щёнче нэ сыхур.
Наннү, лошо шуха нан,
Фәчи мəю йир.
Җинтян хан зэ мянчянни
Ва кӯ, мучин хан,
Щүәбин саншон вонгуә гуә,
Жын, ма де нэкан.
Чин чо лон щин хан бу бо,
До, чёнпо җӯшон,
Хан җӯй, хан да хуэйзýжын,
Хун ще щён фи тон.
Фунү, вава ду мә жо,
Ханщин мə лю чин.
Неҗон хуэйзӯ щёмеди
Бый сан ду жан хун.
Хуэйзý мә җингуәди нан
Йинйүн вонгуә мян.
Чи ма, будуй, бу бо җүә
Зы вончян, вончян.
Хан ё фан дуəшо дабан,
Ё гуә дуəшо лý!
Ёнфын-җёщүə- лон худи
Е вон таму пу.
Щүәбин саншон шәлиди
Жынму бузэшо.
Таму йүнҗю шын нэтар,
Бый щүә ги дэ щё.
Нэ сынза чын лисыли-
Кӯ чүр луә димян.
Цу йин лади җю жын щин,
Нянлуй хан бу ган.
Фəсы жызы йүандёли-
Гуәли бый сышы нян.
Гуонсы хуэйзý будый вон
Лын дун фан Тянсан.
20.11.17
Ни минйүн неҗон
Да шы ли лӯ ни лэли,
Вəди чин хуэймин.
Зэ жынбудый дифоншон,
Ни зали щин гын.
Чин җя, чин ди пехали-
Чин Щиян тэ йүан.
Ни щён янҗир цун луй вә,
Зэ понжын лон-ян.
Ни щён чинмё нян тэён
Зэ сангын кун тан,
Җиди вонче зы җонли,
Вонщён хуар кэфан.
Щюзы бянче, мә тын ли,
Вончян гуон шыкан.
Ни щён модан кэкэли,
Дон хуайүанни зан.
Ду фәсы хуэйзý мин да-
Йин задо Җун Я,
Чинщю, фуҗү дифоншон
Щюгэли щин җя.
Йүян ни каншухали,
Вынмин е фаҗон,
Лян чин хуа зуә сы, йин фу,
Минжын чүзы чон.
Кәсы ни зун бу нанвын,
Щинни бу шыщян,
Гуон сылён: гын задыйло?
Чинмё җондый дуан?
Җысы, хи йүн кә лэли,
Хун тэён җә нян,
Хи фын щүаншон до Йинпан,
Хуэймин кә гуалуан.
Фонзы лян жын җянҗуәли,
Ба дунщи җёчён.
Ханщин кэ чён да Хуэйзý,
На хуә шо ню, ён.
Дуәшо хуэйхуэй кә поли
Вон данлин дифон,
Сый зэ нэтар дын нини?
Ни минйүн неҗон.
Ни щён тяншон нэ куэр йүн
Йитуәр занбучý.
Хи фын, хуон фын луан гуатуә,
Ни мәфор шон лý.
Ни җир хансы юванжын,
Щётин хуанбуха,
Тянтян бэ Хýда Торля:
-Ба Хуэй хýшанха.
Джинлиров М. Х., Хазахстан.