До мый йигә куәщүәжыншон йинчулэди дащё фу, куәщүә вынжон, сывын-җысы щихуан сычин. Йинцысы ба җыгә цэлё даҗун нянни, янҗюни, сыйүнни. Жы зу фәди, тади гункӯ зэмусы фихади щинҗин мә вон фи.
Җинтян Хуэйзӯ зэмусы ханйү җунщинди куәщүәжынму, вонщёнди лян вәмуди тунхон, хо пын-ю Исхар Шисыр йидани гощинйихани, зэмусы ба та гунщийихани. Вәму җы зу бонҗер 40 няндыйли йикуәр зэ Хырхыз Республикади куәщүәйүанни гунзуәдини, йитун ви фаҗон хуэйзӯ вынмин ву зыҗиди җычян гӯзыдини. Хан зущён бу дуәди жызы зычян зэ җытар Исхар Шисыр дыйли фубәшы, бәшы, җёшу минтонли. Ё фәни, чўгуә янҗю хуэйзӯ кучуан вынщүә хуә та хансы хо сыҗя, нянҗяму чинчир ба зуәҗяди чёмё ю йисыди сывын зэ «Хуэймин бо» мянзышон няндини. Даҗя е җыдони ба тади җигә сывын зуәзочын шутин чүзыли, зущён «Зыҗинхуар», «Зэ Россия» з.д. Ще җыгә вынҗонди йисысы, щинҗин сыҗя дыйли йигә җычян лищин. Зэ Гансў сынни, Ланҗу чынни, Шыфан дащүәни сыйүн хан зы зэмусы кириллица йинчўлэли йибын Шысыр Исхарди «Куэзу щятян фугуәни» сывын җи. Җыгә сывын җи йигун ю 320 мянзы. Фанйиҗяму вон сывын жи литу манли җуонҗинчили 354 сывын зэмусы чонпян сывын. Вон хан йүяншон фанлиди фанйиҗямусы Мә Чо зэмусы Хан Мёмё.
Да сывын җиди мянзышон нын канчўлэ – җысы хын дади йибын Җун-Я хуэйзў сыҗяди зуәпин фу. Җыгә сывын җи литуди сывынсы сыҗяди зуәпинди йилэзы. Фанйиҗяму чечў зыҗиди щивон, җокан зэмусы щинви тёҗян лянщинди зуәпинли. Тамуди йиҗянсы җё Җунгуәди нянҗяму йидин лян Кыргызстанди зуәжяди чёмё вынщуә жыншыни.
Фәдо җытар, вәму йингэ ё боминбыйни, ба Шысыр И. сывын Җунгуәди щинэ сывынди нянҗяму җыдоди бу цуә. Тади сывын зэ хын дуәди – Нинщяди, Щинҗёнди, Гуондунди зэ данлиди – чумин заҗышон йинчўлэли бусы йи цы. Ган ще нянҗяму чинчир ги җўҗынжя жә щин ще хуэйда щиндини.
Сыҗя зэ Җунгуә 2008 няшон зу йинчўлэли йи бын сывын җи. Җысы Нинщя-Хуэйзў зыҗы чү йинчўлэди «Сохўлў бый йү щядини» сывын җи.. Җы йи бын сывын җи манмян ю 170 мянзы. Җыгә сывын җисы чечў дуәгуйҗяди «Йи дэ – йи лў» җихуа йинчўлэди. Вон хан йүшон фанлиди жынсы «Быйфон дащүәди» җёшу Лин То.
Вуҗин Җунгуә чечў йинчўлэди цэлё хын дуәди җуанмынҗя, зущён Чон Вынчон, Хуэй Җидун, Чон Лини, Шы Җүнчин зэ данлинди, янжү Шысыр И. сывындини. Гуон йигә Җунгуәди чўмин янҗю вынщүәди җуанмынҗя Чон Вынчон сыҗяди сывын либян щечўлэли шыҗигә вынҗон зэмусы ба таму зэ гәшы-гўёнди заҗышон йинчўлэли. 2014 няншон Чон Вынчон щечўлэли йибын фу, та җёди «Җун-Я дунган шыжын Шывазы хә Шысырди шы» (Ланчжоу, 2014. – 280 м.). Зэ җыгә хын дади йибын фушон җуанмынҗя янҗю Җун-Яди лёнгә хуэйзў сыҗяди зуәпиндини. Ё фәни, щён җымуҗяди янҗю Җун-Я хуэйзу литу сыйду хан мә щегуәни.
Чўгуә җыгә Җунгуә хан ю вәму җын фәди сыҗяди зуәпин либян щечўлэди ко щүәшыди зэмусы бәшыди лунвынни. Таму щянзэ е бу шо. Билүн, вуҗин ю ко бәшыди йи тё лунвынни, ю сы тё ко щүәшыди янҗю хуәни. Йидин, цызо нянчин янҗюҗя ба ко лунвынди цэлё ду җуанчын җуанҗәни (монографияни). Мәю шанки, җыгә вонщён яндин чынни!
Щянзэ вәму вонщёнди зэ җинтянди бошон фабё җи пян до вәмушон җыншы җотинди зуәҗяди сывынни. Таму дусы да җыгә сывын җишон щүанхалэди вынйи зуәпин. Вәму щинфуни, зуәҗяди җы җигә сывын до нимушон е җотинни.
Зэ вэгуй
Чютян кә да гўдини,
Зохуа чүә хунхуә;
Россияди чин хушон
Зэ мә җин ланлуә.
Момор йүйүр щядини,
Ду бу җё тэ ту,
Зущён пян чиҗёдини,
Мә банфа нин шу.
Җуви щян быйгуагуарди,
Чүанпин дуан хун-ян,
Гуон е язы фидини
Вон Җун-Я тянтян.
Щинни җизо-лалади,
Мәщин зо йинган,
Тэ щён гыншон е язы
Фидо Кыргызстан.
Санзафу
Бый щүә җунҗян зандини
Йикуә санзафу,
Җүнмый хун чуала гуәгуәр
Җё щин җынҗын фу.
Җын йиванщи мә гэдё
Шо ёнфын-җёщүә:
Щүәшон щяннян җуәдини
Йи да дуй хун хуә.
Җинхуон могэзы пери
Чяли йиҗыр дэ,
Тади лёнгә мо нянҗин
Нын лангуә тян хэ.
Вә җюшур зу ба гўнён
Вон Хырхызстан җё,
Җё ги вә мучин дон щифур –
Та гуон дашын щё…
Вәди чиннэ лохуэйхуэй…
Вәди чиннэ лохуэйхуэй,
Ниди Зугуйна?
Зэ нагә нанцон гәлор
Ни нын чон хуәха?
Ни хын щён танни гунди
Нэгә “гунгурдан”:
Фын вон щи гуа – вон щи гун,
Зэ йивәр бу зан…
Йинцы ни мәю шын гын,
Җуабучў дитў,
Фын вон дун гуа – вон дун гун,
Мә хәрли цынчў.
До натар ни дусы ки,
Фуйү бу нын зан,
Зуй дуәди йи лён-сан бый,
Зыдый кә дунтан…
Җюсы! Чон ки сый нэни,
Жызы йифанчон,
Зыҗи щинни җизоди
Җочў йүанчўр вон.
Ни зыдый кә шон нан лў,
Ви зо щин Зугуй,
Хуэйни чуэшон йизуәр кў,
Җуаншын ца нянлуй…
Кәнын, ни мәю Зугуй
Җыгә чу дун-я:
Хўда Торляди диндуә
Бу җё ни сын я.
Заму ду җин сыщёнди…
Заму ду җин сыщёнди
Йүншы щён хуәни:
Дун-я җуанмыр җуандини,
Җё жын хуанлуәни.
Гуонсы мин ган зы ду бә,
Җинту җы минбый,
Мянчян йихуэй дынхани
Шон йүан лў җихуэй.
Чянмян мә жын җейинлэ,
Йилўр мә жын җю,
Чўгуә зыҗи ганхади,
Сыйду бу даҗю.
Заму ду куншу лэди,
Куншу йүан зуни,
Йикуэзы щүәбый кэфан
Ги ду чуан гуни.
Нэгә дун-я сыйүнди
Данлинди бобый,
Ба сыйду мә хушанха
Йинзы чян цэбый.
Җытар заму дусы ки,
Сыхур җён йижуй,
Йигәр дуә е шынбуха,
Йингэ ду жуанхуэй.
Вә чито ниму фужо…
Вә чито ниму фужо,
Дансы вә ю цуә,
Вә зы щён фужо ниму,
Зэсы сый ганцуә.
Вә щинхади ха бу шо,
Кын шонгуә жын щин,
Ниму ганхади бу лэ,
Җё ниму бәщин.
Вәди ляншон йиванщи
Щи тёзы җин куә,
Нимуди ляншон е вон лён
Хэсо жуә хун хуә.
Вәди щинни жан пәфан
Бу җё вә гощин,
Нимуди щинни дэ ножын,
Нан дый фә сунҗин.
Вә жәхади гўнахәр
Ю йи чон чә лян,
Ниму щинхади чүәдуан
Е бу нан канҗян…
Вә чито ниму фужо,
Дансы вә ю цуә,
Вә зы щён фужо ниму,
Зэсы сый ганцуә.
Тэ нан хуә җыгә шышон…
Тэ нан хуә җыгә шышон
Мәю җын Зўгуй,
Мә жын ги ни йүн бонцу…
Ни щян бусы сый!
Жын җунҗянни чў шын хан –
Сыйду тинбуҗян:
Дузы пындо шы чёншон
Занди бавэ йүан.
Тэён ги ни щёдини,
Кәсы мә жә чи,
Ниди нянлин шын бу да,
Гуонсы мә личи.
Быйкәр шышон хуәдини,
Хын чүәдуан йүнчи,
Дашын чон шу гәрдини,
Кәсы мә шынчи.
Чин даҗя! Вә вучондё…
Чин даҗя!
Вә вучондё (дуан бу ё го тэ!),
Бә щя вон рәхәти ли
(чүан бу ё шын мэ!)…
Чин даҗя!
Йищин-йидин куанкуар мон сундо
Җыгә дун-я тянтонни –
Җүнмый чин чуандо…
Җё шыту
Тянтян-вумый дон го җынтучи,
Бавэ ванзуә жә тўмый
Чын мян вузычи,
Җё щүәбый
Йүнцэ куэзы дин жә бивәчи,
Җин йүәйүәр хи еванни
Хуан юдынзанчи,
Җё жәно
Бый йү чинчир суйбян җуәфичи,
Быйлир вуэр шутин шын
Сыдуәхур кўчи…
Йихуэй!
Ган нянкәлонни –
Фын чунтян долэ –
Суй хундапо
Мынмынди зэ җянҗян цанкэ,
Чин даҗя,
Яндин җихо – нэсы җын шыщин
Вә ги нэчин дуанхади
Линйир щё
лищин.
Хаваза Ф. җунбыйхади цэлё.