«Бый лў нёнсы» Ч. Айтматовди «Бый фичуан» җунпян щёфәшонди йиҗеҗер. Җысы Момун лоҗә ги га сунзы фәхади җүнмый шынхуа. Да җыгә зуәпиншон заму ба хырхыз йүанлэ нын канчўлэ. Таму зочян зэ куанда Энесай (щянзэ ба җыгә хә ду җёди Енисей) хә бянни җўдилэ.
Энесай хә җуви җўди минзў дуәдихынлэ. Тамуди гуонйин бавэ нанлэ. Йинцысы таму фанчон йиҗя фандуй йиҗядини, лашыдини, даҗондини. Таму йиҗя дё йиҗяди сынлиндини, фон хуондини, вон сыни да жындини. Жынди щин йитян ган йитян зондини, ниндини зэмусы дэдини. Таму сўчон сыщёнди зусы мынмынди шыдо дуйтуди йинни, ба йиче жын ду вухўдё, ба сынлин лян йиче фугуй ду дёшон.
Йихуэй сынза жызы до хырхызжынмуди җянили. Җын сун ло линшуди сыхур дуйту чёчёр пудилэ, ба сун мэтиди хырхыз чүандёли. Йигә жын ду мә гўдый шон ма, ло җүнчи зэмусы бохў зыҗи. Дуйту щин бу тынди җәзатуәли. Йинцы таму вонщёди ба хырхыз йиха щиҗин. Йинви бә җё шын җянха җыгә җонди жын, бә җё бочу, шынха зунйин…
Гуонсы ба лёнгә вава сысый мә гуанщян. Йинцы җы лёнгә вава ганзо йизор зу подо фулинни лончили. Таму, фа хунди йимяр, мә җүәвуә подо шын фулин литули. Җинту похуэйлэ, йигә хуә жын ду мә шын. Дада лян мама е шәдёли, зымый лян дищүн е ду шәдёли. Зу шынха таму эрвили.
Бый лў йигәр ба лёнгә етиму вава даҗюха, җочў йүан дифоншон линшон зутуәли. Да нэтар ба таму җуандо щүанҗинди Ыссык-Көлди җувили. Зу җы лёнгә эрвазы дэ ятур ги хырхызму за гынли. Ба лў сыйду мә вондё. До йиманшон та чынха зўбыйди щёнҗынли. Зу ви нэгә хырхызму ба та җёчын Бый лў нёнли.
Бый лў нён
(«Бый чуан» җунпян щёфәшонди йиҗер)
Җысы шонвон няншон йүхади сычин. Нэхур, чян нян гўдэди сыхур, фу би цо дуә, фи ган ди дуәди сыхур, щин хырхызди жын ду зэ йигә да хә яншон җўдилэ. Нэгә хәди минзы җёди Энесай. Нэтар лындихын, е йүандихын, зэ Сибирни, ба чян ли җү йиёнди ма чишон, погу сан нян лин сангә йүә цэ до нэтарни. Җыхур жын ба нэгә хә ду җёди Енисей. Нэхур тади минзысы Энесай. Жын ду кын чон:
Ган ни куанди хә юма, Энесай?
Ган ни чинди тў юма, Энесай?
Ган ни җунди нан юма, Энесай?
Ган ни тянди фи юма, Энесай?
Ган ни куанди хә мәю, Энесай!
Ган ни чинди тў мәю, Энесай!
Ган ни җунди нан мәю, Энесай!
Ган ни тянди фи мәю, Энесай!
Җысыма, Энесай зусы җымугә хәлэ. Җыгә хә яншон җўди жын е дуә, е задинхынлэ. Тамуди сынхуә е нандихын. Йинцысы фанчон йиҗя фандуй йиҗядини, лашыдини, даҗондини. Хырхызди дуйту е дуәдихынлэ. Заёнди минзў ду дали хырхызли, юйиха хырхыз гәжын е да понжындини, дё тамуди сынлиндини, фон хуондини, вон сыни да жындини. Ба сый нын дасы, донвәр зу дасыли. Җысыма, нэхур зусы җымугәлэ. Жын бу щитў жын. Щин бу тынди вон сыни сали, гуали, җәзали. Сыди жын дыйдо дуәма, шому, лян җун лёншыди жын ду мәюли, е мә жын вон дуәни йин сынлинли, давиди жын ду мә шын. Дёчён чыли щёнли: до сыйҗя чи, ба жын дасы, ба нын нади зу нашонли. Дади жын йүә дуә, доди ще хан дуә, йиҗя сыҗи хэхын йиҗядини, бочудини. Жынди щин йитян ган йитян зондини, е дэдини. Чүан дуйтуди жын е мәюди, дон тамуди жын е мәюди. Дин хо, дин нынди, зусы мынмынди шыдо дуйтуди йинни, ба йиче жын ду вухўдё, ба сынлин лян йиче фугуй ду дёшон.
Хи фулинни чўлигә чигуэ чёр. Та чондини, чын йиванщиҗя, зущён кўдини, фәгәдини, да йигә фу вон ди эргәшон фиди, лян жын йиён, фә нанщиндини, зущён фәди: «Хан ю да бэляни! Хан ю да бэляни!». Сычин зу чо җыму йүли, сынза жызы е долэли.
Зу нэйитян хырхыз сун зыҗиди ло линшудилэ. Йинщүн Кульче донли хынще няндэди линшу, зугуәди лў е бу шому, дагуәди җон е дуәдихын. Җоншон та е мә дэ шон, е мә шәдё. Кәсы, җысыма, кухуан доли. Та вучонли. Ги та дэли лён тянди щё, ди сан тяншон ё сун тани. Нан ло куйчын ба вандёди ло линшу да Энесай хәшон ё гонгуәчини, нэ зусы мэтиди луәхар вын ло нён хә ё кухуандини, йинцысы «Эне» — җысы ло нён, «сай» — җысы хә. Җё тади луәхар ги Энесай хан чон йибян чүзыни.
Ган ни куанди хә юма, Энесай?
Ган ни чинди тў юма, Энесай?
Ган ни җунди нан юма, Энесай?
Ган ни тянди фи юма, Энесай?
Ган ни куанди хә мәю, Энесай!
Ган ни чинди тў мәю, Энесай!
Ган ни җунди нан мәю, Энесай!
Ган ни тянди фи мәю, Энесай!
Доли фынйүанни, вон фынкынни щяди зычян, нан куйчын, ба мэти тэди гогоди, ё җё кан сыҗу-бахани. «Җысыма, ниди хә. Җысы ниди диҗе. Җысыма, вәму, лян ни да йигә гынни сынхади жынму. Вәму ду сун нилэли. Ни щётинди фи». Ви җё суннан-дизы җищён, батырди фынтушон залигә да шыту.
Сун мэтиди нэ җи тян йиче жын ду ба мынгўбо фонзы нуәдо хә яншон, җё мый йиҗязы жын ду зандо мын туни, җели дўварли, на бый чи дэли щёли, дашын кўгу, гыншон кә зу ди эргә мынгўбо фонзы гынчянни, нэтар кә фәгәди кўни, ба бый чи нашон кә дэ щёни, зу чо җыму йичыр зудо фынйүанни.
Сун мэтиди нэйитян ганзо, жәту нэму голи, цэ шәлү тиндонли. Ба зэ ма зунди гун е начўлэли, ба батыр даха җонди җүнчи – донпэ лян мёзы е бэхали. Та чихади машон е шанди дэщёди данзы. Чуй лабади жынму ба суәназы лян гў ду шәлү бянйи, җёнмур чуй йинщүн йин, җё хи фулин ду дунтанни, җё ячё-лова, лян йүн йиён, фичелэ, ба тян җәчўни, җё йиче сынку ду шынхуанни, җё йиче цомё ду падо димяншонни, җё санниди выншын ду фидо тянщяни, җё сан ду даҗанни. Кў мэтиди нүжынму, йинви җё нанщин, ба туфа ду сыди дёлахали. Нянчин щёхуәзы ду гуйха, вонче гон Кульче батырдини. Ду тиндонли, гуон дюха вончў на батырди шынтили. Фулин бянни фанди җюгә куәма, җюгә ню, җюгәди җюгә ён – җы дусы җүхади нете.
Зу җыгә кунзыни чўлэли йизун сычин. Суйжан Энесайди жын йиҗя фандуйли йиҗяли еба, кәсы нан куйчын сун мэтиди сыхур, луйҗун сун линшуди сыхур, бу җун даҗон. Кәсы җер, ганзо йизор, дуйту чёчёр пудилэ, ба сун мэтиди хырхыз чүандёли. Йигә жын ду мә гўдый шон ма, ло җүнчи. Щин бу тынди җәзатуәли. Чичиди вон сыни садини, гуадини. Җян дуйту шәлүхади зусы җыгә: ба манҗён хырхыз йиха даван, щи җин. Йинви бә җё шын җянха җыгә җонди жын, бә җё бочу, шынха зун, вали хырхызди мё, дуанли хырхызди гынли. Хырхыз юлэ — мәюли…
Ба жын нан ён, вон дани нан җуа, вон сыни дачи куэдихын. Дуәди жын ду сыди тондини, җё ще ду дахўдёли. Бу шоди жын хэпа садё, гуадё, вон Энесай хәни тёдини. Хәди лёнхани, җигә километр йүанди дифоншон, ба мынгўбо ду фонли хуонли. Йигә жын ду мә потуә, е мә хуәха. Ду садёли, дяндёли. Ба сы шынти зы вон Энесай хәни эрдини. Дуйту ду гощиндини. «Җыхур җыгә диҗе ду чынха замудили! Ма чүн, ню чүн, ён чүн е дусы замуди».
Ба да фулинни лэди лёнгә вава – эрвазы лян ятур е мә гуанщян, лян вон ду мә вон. Бу тин хуади җы лёнгә вава ганзо йизор зу подо фулинни лончили. Фа хунди йимяр, мә җүәҗуә, таму поди тэ йүанли. Җинту ба лян ху дэ ханди шын тинҗян, похуэйлэ, йигә хуә жын ду мә шын. Дада лян мама е шәдёли, зымый лян дищүн е ду шәдёли. Зу шынха таму эрвили. Е мә чин жын, е мә чин гәлоли. Йи фын җун литу таму чынха чүан етимули. Зущён да шыҗешон зу шынли таму лёнгәрли. Лойүанни тонтў хан гондини. Җысы җян дуйту ба тамуди ма, ню, ён чүн вон гәжынди дифоншон гандини.
Ба тонтў канҗян, лёнгә щё хәр няншонли. Лян кў дэ ханди таму нян ханщин дуйтудини. Гуон суй ваму нын чо җыму нян, гыншон җян дуйту по. Җыгәди йинцысы таму хэпа шындо мә жын-янди вәршонни. Эрвазы лян ятур йигә ба йигәди шушур җуачў, гыншон дуйту подини, хан ё җё дынйихани, ба таму е җё нашонни. Кәсы ба тамуди хан шын сыйду мә тинҗян, е мә гўдый тин!
Лёнгә суй вава, эрвазы лян ятур, зущён фынли, подини. Кәсы ба жын лян сынлин зун мә няншон. Мынмынди лёнгәр дедо, падо дихали. Е бу ган дунтан, е бу ган вон. Хади, йигәр ба йигәр бочў, мә җыдо, фиҗуәли.
II
Жын ду фәди, етиму ю чигә минни. Пинпин-наннанди таму фили йиванщи. Сынку е мә чы, моежын вон шын фулинни е мә ла. Җинщинлэса, да лёнли. Жәту е хунлонлонди чўлэли, чёчёр е җёхуандини. Таму лёнгәр челэ, кә гыншон дуйтуди зун зутуәли. Лўшон таму шыди чыли епуто лян тянцоди гынли. Җынҗыр зули лён тян, ди сан тянди шонву таму шонли го санли. Канниса, да чүанни жын ду гощинди, зущён гуә сыдини. Зади мынгўбо мә фур, дянди хуә дуй е мә фур, хуэйдуй гынчян зуәди жын е мә фур. Ятуму ду чонди дачючю фадини. Ви җё жын ду гощин, нянчин щёхуәзы ду банҗёдини, йигәр ба йигәр җуди гогоди, вон диха эрдини. Җы зусы дыйли шынди дуйту гощинди санщиндини.
Эрвазы дэ ятур зэ го сандиршон занди кандини, бу ган хачи, вон хуәдуй гынчян зу. Кәсы щинни нёди, зущён шыдо хуәдуй гынчян, йинцысы таму вынди, зущён фынхади жу, мәмә лян цун тэ щёндихын.
Ваму мә жынчў, да саншон вонха зутуәли. Җўжынму бусўщинди ба таму ду чүанчўли.
— Нимусы сый? Да нани лэ?
— Вәмуди дўзы вәли, — эрвазы лян ятур хуэйдади, — гищер чыди бу дуйма.
Ба тамусы сыйди, җян дуйту е җүәлэли. Луан ду худи хантуәли. Зынҗончелэли. Йигә фәди: «Ба дуйтуди җы лёнгә хынзыр ё дасыни були ё ладо хан гынчянни». Зу җыгә кунзыни йигә щин ванди нүжын ги ваму йигәр гили йи куэзы ма жу. Суйжан ба таму вон хан гынчян ладини еба, кәсы таму бу гуанщян, зун чыдини. Җысыма, ба таму ладо хун мынгўбо гынчянли, мын чянту занди лёнгә бин, нади йин футу. Жын хуәхуәзыни кәҗя хучелэли: дыйдо да нани лэли лёнгә хырхыз вава. Җы кәсы са сычин? Жын ду бу фали, е бу чыли, кә чүнди ду вон ханди мынгўбо гынчян потуәли. Зу җыгә сыхур хан зэ шонконзы пуди бый җаншон зуәди лян җигә жын щүанхуондини, хә хуә юди манэзыдини, тин чүзыдини. Ба жын ду зў салэди тинҗян, ханди чи зущён да линхуәни ду мотуәли: «Зоха вәди зў сани? Ба хырхыз щёнда хан ду мә даванма? Вә щёнда ги ниму ба Энесай мә дуангима? Ниму хан ду посадини-а, тэган? Хохор кан, ниму мянчян зуәди сый! Эй, Чүә Ма Лопәр! – Хан фәди. Лопәр донвәр шыдо та гынчянли. Та кә җешон: — Ни ба таму линдо шын фулинни вухўдё, шышон зэ бә җё шын хырхыз, ба таму вондё, җё вон сы. Куэ чи, Чүә Ма Лопәр, вә за фынфу, ни зу чо нэму ган».
Чүә Ма Лопәр са хуа мә фә, ба эрвазы лян ятур линшон зудёли. Шын фулинни таму зули хын дади гунфу, зыху доли Энесайди го хә яншонли. Ба лёнгә вава йибинбар гәдо ли нэканди ян-яршонли. Ба лёнгә нэрсыдэ вон хәни сонди зычян Чүә Ма Лопәр гўнунди:
— Вида Энесай хә! Ба сан дан эрдо ниди лон литу, лян шытур йиён, ду луә дини. Ба бый нянди сунфу дан эршон, лян җимо йиён, ни е чуншон зудёни. Ба җы лёнкуэр сазы — лёнгә суй вава ни е шудо лон литучи. Димяншон мәю таму хуәди вәрли. Чин ни ба таму гуәдо ниди лон литу, чуншон җё чи. Суйсур, хан бу җыдо щин ха, ю лёнщинди сыхур, лян ганҗин щин, лян вавади гощин зу җё таму ли бу гундоди җыгә шыҗечи, зэ е бә җё таму чы куй, е бә җё щин куй. Чин ни ба таму шули, вәди вида Энесай…
Эрвазы лян ятур кўди дадэдэрдини. Ба тонди фанлонди хә вон ду бу ган вонму, сый хан тин лопәрди хуачини. Шыту ду зэ фи литу гунди хәлын-дотынди.
— Җыхур, вәди ва, ниму йигәр ба йигәр бойиха, либеди сыхур доли, — Чүә Ма Лопәр гәжын ба щюзы бянче, җёнмур да го нэканшон вонха эр вавани, кә җешон, — гуонсы ниму бә хэчили, ваму. Нимуди шуфу зусы җымущер. Суйжан мә фарди вә хэ нимудини еба, кә ви нимуди щёнфу.
Лопәр ба хуа җён фәван, бонгәрни чўлэлигә го шын:
— Щян занха, гуйҗун нүжын, бә хэ суй ваму.
Чүә Ма Лопәр нингуәчи, канниса, хали йитё, гынчян зандигә бый му лў. Да нянҗин фихәхәрди, зущён пәфанди манйүан тадини. Гәжын быйбырди, лян щүә йиён, дўзышон җонди җёхуон мо, лян луәтуәгозыди йиён. Гә е җонди җүндихын, лян фуҗызы йиён. Нэпон е быйбырди, зулян нэ вавади нүжынди йиён.
— Нисы сый? За фәди жын хуа? — Чүә Ма Лопәр вынди.
— Вәсы Бый лў нён, — та хуэйдади, — вә фәли жын хуади йинцысы – щён җё ни дунни.
— Наму ни зў сани, Бый лў нён?
— Чин ни ба җы лёнгә вава эркэ, гуйҗун нүжын, гиги вә бу дуйма?
— Ни кә ёха таму зў сани?
— Жын ба вәди лёнгә эрзы дасыли. Вә зо вавадини.
— Ни щён ба таму нэ данима?
— Зусы, гуйҗун нүжын.
— Наму ни сылён долима, Бый лў нён? — Чүә Ма Лопәр дэ щёди фәсы, — тамусы жын сынхади. Таму җонда е да ниди эрзыни.
— Җонда таму бу нын ги вәди лўвар щя шу, — Бый лў нён фәди. — Вәсы тамуди ло нён, тамусы вәди эр-нү. Нандыйфә таму хан ги дищүн лян зымый щя шунима?
— Ни бә фә, Бый лў нён, ба жынди ха-хо ни бу җыдо! — Чүә Ма Лопәр ту ёди җешон, — бә фә фулинни поди есынли, ба зыҗи таму ду бу щитын. Ба җы лёнгә етиму вә щён гиги ни, җё ни нафу вәни, гуонсы ни гынчян ба таму е дасыни. Ни кә щинди ёха җыще пәфан зў сани?
— Вә ба таму линдо йүан дифоншонни, нэтар сыйду ба таму зобуҗуә. Чин ни фужо таму, гуйҗун нүжын, ба таму фонтуә. Вә ги таму дон чин нённи… Вәди нэ е дуәли. Дын чы нэди жынни.
— Дансы нэгәли, ходихын, — Чүә Ма Лопәр сылёнгу, җешон, — ги, линшон чи. Линди йүанйүанди. Гуонсы таму, дан сыдо лўшон були җё сый дасы, җонда ги ни дан щя шу, ни зу бә щён са.
Бый лў нён ги Чүә Ма Лопәр долигә ще, ги эрвазы лян ятур фәди:
— Җыхур ниму чынха вәди вавали. Вә ба ниму вон йүан дифоншон линни, нэтарди щүә сан җунҗян ю жә хэзыни — Ыссык-Көл.
Эрвазы лян ятур гощинди гыншон җон гәди Бый лў нён хуанлуәди потуәли. Зули йиҗынзы, таму фали, мә җинли, гуонсы лў хан йүандини – зулян да йи җу вон ди эр җуни зуди йиён, Бый лў нён дан бу нэ, на жә шынзы дан бу ву, таму , хаба, е зубудуәди лў. Таму зуди жызы дуә. Йүә вончян зу, ло Зўгуй йүә шынди йүанли, гуонсы до щин диҗешон, до Ыссык-Көл хан йүандихындини. Җынҗыр зули йищя, йидун, чунтян, щятян, чютян ду гуәли, кә зули йищя, йидун, чунтян кә гуәли, ба дуәшо шын фулин лян гуәбый тан ду тагуәли, дўли дуәшо хә, фанли дуәшо шын сан. Дуәшо лон ду нянди щён чы тамуни, кәсы мэди, мә чышон, Бый лў нён ба таму туәдо быйзыни җюхали. Давиди жын чиди куэ ма, лян ху дэ ханди дуанха тамуди е бу шо. «Лў ба жынди эр-нү тушонли! Куэ нян! Җуачў!» — Таму ханди няндини. Зу да җыще хэхуәшон Бый лў нён ба таму е җюхали. Та лян җян йиён поди гўнундилэ: «Вамуди-а, ба вә җуа ло — кә дуаншонли».
Шукур Бый лў нён ба ваму линдо Ыссык-Көлли. Зандо сан диршон таму бусўщинди кандини. Җуви дусы щүә сан, донҗунни җонди люйинйинди фу – лойүанни да хэзы, лян чүанйиҗин йиён, лян тян йиёнди фи литу фуди лон, канчи зущён мянхуа тан. Ыссык-Көлди йир зэ натарни, тур зэ натарди, е канбулэ.
— Нимуди щин Зўгуй зусы җыгә, — Бый лў нён фәди, — ниму зу зэ җәр җўни, җун дини, да йүни, йин сынлинни. Вә панди, җё нимуди жын фур хан дуәни. Суннан-дизы ба ниму налэди хуа е вонбудё, зу җё таму на зыҗиди хуа фәчи, чончи. Ниму е лян жын йиён хуәчи. Вә е бу ли ниму, бу ли нимуди ваму…
Зу чо җыму шынхади лому лёнгә хырхыз – эрвазы лян ятур ба щин Зўгуй зоҗуәли, зодо бу меди Ыссык-Көл хә яншонли.
Шысыр И. шәлүхади цэлё.