Ба җыгә жызы 1999 нянди шыйиүә 17 ЮНЕСКО җын хуэй щүанбушонли. Вәё бохў зэмусы фаҗон йиче минзў фуму йүян да 2000 няншон эрйүә 21 чүаншыҗе гуә гуйҗи йүян жызыдини. Заму җыдони шыҗешон бонҗер ю лючян чян дуә йүянни, таму литу 43% йүян куэзу мэюдёни. Щянзэ мый лёнгә чи литу дюди йигә йүян. Лян йүян йитун е мәю вынминли, е мәю минзўли.
Фәсы, минзўди дин дади фуҗү-җысы тади йүян. Дуйдини, җыще хуа йидяр ду мә фә цуә. Йүянсы каншу лян фаҗон вынминди йигә ёҗинди «җяҗү». Йинви җё щүан җонди чиннянму җыдо фуму йүянди фуҗү, җүнмый, җё каншу хуэйзўди куйчын, лийи, заму йиче — нёнлозыму, җящя, даҗун, щүәтон, ги ваму чинчир ё тифә фуму йүянди ёҗин чин-юни, җё ваму щинэ, тэнэ зыҗиди чиннён йүяни. Йиху е бә җё фәли таму бу хуэй нян, бу хуэй ще, бу җыдо хуэйзў йүян!
Няннян эрйүә 21 мый йигә чынни, щёнҗуонни, щүәтонни, вава йүанни ги җыгә җечи лю да шындини, на да щихуан, щинҗин фишон гуә заён фуму йүянди бисэдини, нян сывындини, чон гэрдини, нян щёфәдини. Щинҗин вәму лян Александровка щёнжуонниди Ясыр Шывазы минтон җундын щүәтонниди щуәсын Хасанза Алия йүли мянли. Тасы 11-хо нянди щуәсын. Алия да ту хо до вуҗин зэ җёкуәшон дый хо чынгундини, танщин нян фудини. Зэ районди сынвущүә (биология) олимпиадашон җан зэчян вифындини, дый шонходини. Зэ щүәтонни Алия зэ заён даҗун сычиншон цанҗядини, та нэ на вурус, хырхыз, чиннён йүян нян сывын, гўҗер, щёфә. Та нэ нян Хырхызстанди минжын сыжын Я.Шывазы зуәзохади, фанхади йисы шынди сывын, йинцысы на чёмё фуму йүян щехади сывын хо нян, лянҗү. Алия хан фәсы, җё фуму йүянди ю да җин-янди җёйүан Амина Хавазовна Янчурова е ги да бонцудини, мый йигә җёкуәшон та ги щүәсынму фәдини, ё ба зыҗиди йүян дон сыни, каншуни, йинцысы йүян-җысы минзўди лисы зэмусы минзўди вынмин. Алия лян җёйүан йидани ба бушоди шәлүхади сывын щедо шуйиҗишон җё йиче щуәсынму тиндидини, шищүәдини. Җы есы до щищүә фуму йүяншон йигә хо йиҗян, ги бонцуди цэлё. Щянзэ Алия хан щищүә чощян дэ йинйүдини, тади вонщёнсы ба фу нянван вудо Турция медицина дащүәни, дый дэфу шуйини. Канлэни, җыгә мяншан, гуйҗү гўнён яндин ба зыҗиди вонщён гандо сымяршонни. Алия, вәму панвонди, җё ни нансуанхади йиче сычин чын!
Ф. Хаваза.
Хуэйзў йүян
За хуа жын ду фәдини
Ю дуә йүанфа.
За хуар йиён кэдини
Ю дуә җүнфа.
За ян литу е юни
Хуэйзў йүян.
Хун ще литу тондини
Вәди шегуан.
Щищир тинчи дуә щифа
Чиннёнди ян.
Видо тади ду юни
Шынйин чунтян.
Цуан ви сакэ щидини
Суй-да йиман.
Йицыр, йицыр чўдини
Люер са ман.
Муйин, зыйин щүәдини
Бый зы җун ман.
Йи дуә, йи дуә кэдини
Щүә бый модан.
Хырхыз йүян е ёҗин
Вурус хуа фә гуан.
Ханзў йүян тэ фуза
Гуонсы вәди җяндан хуа
Чё хуа, вынхуа.
Сўлян литу сынхади
Сыҗи щён та.
Сўхуа чиннёнди йүян
Ганҗин чин чүан.
Тэе кын чон Гансў хуа
Шанщи дабан.
Дусы ло гын хуэйзўди
Юмян, зуәмян е фәдини
Лотэ хуа чанван бый нян.
Зу ви җыгә ё щищүә
Зыҗи йүян.
Зу ви җыгә җиншу хо.
Були гын дуан.
Вэгуй хуа щищүәхали
Зы хо, мә ха.
Гуонсы хунён ву бу жә
Ни ё җиха!
Мәю йүян жын кә чүн
Есын йибан.
Пушкин җёнжын ду фәли
Нэхур хиннан!
За ян литу е юни
Хуэйзў йүян.
Хун ще литу тондини
Вәди щегуан.
А. Совазы.
Җиха, нисы лохуэйхуэй
Ее кын ги сунзы фә:
— Җиха, нисы лохуэйхуэй.
— Ниди зўбыйсы мәмин,
Лисы Зўгуйсы Җунгуй.
— Вә зэ Җунгуй сын-ёнха,
Зу зэ Җунгуй вә җонда.
— Нэтар щүәди фә хуали,
Ту йихуэй ханли “мама”.
— Тэён ба вә щиханли,
Фын гуа,йү пый мә хэпа.
— Хунхуә фали.Щинэли
Вәди чин җя лян да, ма.
— Щиан — вәди чин чынпу,
Йитян ба та ду бу вон.
Химин зэ вәди щинни,
Зуди, занди ба та щён.
— Җиха, вәди миндандар,
— Нисы хуэйзўди хубый.
— Лисы Зўгуй — чин дифон,
Ёнли ни еди Җунгуй.
Вәсы хуэйзў
Вәсы хуэйзў – җяндан жын.
Ба җы щён ги ду бо мин!
Лян данлин минзў йиён,
Щён хуәжын, ган сы, тёён.
Е щён щехуан, е щён лон,
Щинэ, гощин, ю вонщён.
Щён лян йиче жын щёнхо,
Җүнмый лэвон, вынмин го.
Щён җё вәди лохуэйхуэй
Гончён, щёнфу, бә җян куй.
Бә җё лаху — вончян кан,
Цощин шонян ба фу нян.
Даҗун сышон җё цанҗя,
Фажон вынмин, чиннён хуа.
Җё ви минжын бынсы щян,
Юли фаҗон — ю лянмян.
Вурус йүян
Суйди сыхур зу нэли
Вурус йүян.
Зу щён ба та щищүәха,
Лян та щён щүан.
Зыху ба җунщүә нянван,
Вудо дащүә,
Вида Пушкинди йүян
Вә кә щищүә.
Җыли тади шын йисы,
Тади нынгу.
Ган та куанди вә мә җян,
Данпа, мәю?
Җыгә йүян тэ фуҗү,
Саду нын пә.
Дуәшо җышы дыйшонни-
Ба та җыдо.
Вурус йүян тэ ёҗин,
Тасы тунхуа.
Та хан ба йиманди жын
Вон йидани ла.
Суйди сыхур зу нэли
Вурус йүян.
Ган та куанди вә мә җян
Данлинди ян.
Җинтян вә цэ долэли
Җинтян вә цэ долэли,
До лисы Зўгуй.
Туфын-тусы цэ җянли
Юминди Җунгуй.
Канҗян еди чин дифон,
Нянлуй ба щин ян.
Тади хуа вә щёнчели:
— Лисы җя щён җян.
Та ба Җунгуə щёнзали
— Йитян ду бу вон:
— Щиан — вәди чин чынпу,
Зўбыйди чин нён.
— Вә зэ Җунгуə сын-ёнха,
Зэ нэтар җонда.-
Щинэ чынни чон чүрли,
Салуә поди фа.
— Вә зэ Щиан щинэли,
Тёёнли эрнү.
— Шули винан, банзули,
Җыхур будый хуэй.
— Җисы лян та йүмянни?
— Җисы цэ нын хуэй?
— Дуәхур вә до җянини,
Җё щин луәдо ви?
— Вәди Щиан бу ли вә,
Зузан вонбудё.
— Вә ба та хан җищённи,
Щин ще зэ хан тё.
Еди вонщён җир чынли-
Вә доли та җя!
Щин да ку щён тёчўлэ,
Вынху чин җящя:
— Ансэляму Алэйкум,
Дищүн, зымыйму!
— Җун-Яди йиче хуэймин
Ниму дэ вынху.
— Ги Җунгуəди чинчинму
Панвонди пиннан.
— Гончён, йүнчи суй ниму,
Җё ду чын фухан.
Җыгә йүмян — да җечи,
Вәшон тэ гуйҗун.
Дищүн, зымыйму лэвон,
Даҗя ду гощин.
М. Джинлиров.
