Ч. Айтматов зоҗычўлэди зуәпин хын дуә. Щүанҗин гәшы-гәёнди чўбаншә йинчўлэди зуәҗяди чүанҗи фубынзы ё фангуә саншы җигә бёфынни. Вә сыщёнди, вуҗин җыгә дун-яшон вилё зочўлэ вон чин йүяншон мә фан вынщүәҗяди зуәпинди минзў. Тади дуәди чонпян, җунпян зэмусы дуанпян щёфә, зущён «Җямиля», «Ту йигә сыфу», «Мучинди тандо», «Мян дуй мян», «Зэ җян, Гүлсары», «Бый чуан», «Йи тян чонгуә бый нян», «Дуантутэ» з.д., йингэ лалян нянҗяму. Вынщүәҗяди мый йи пян щёфәди йиҗян шынди йимяр, щинщён щяннянди йимяр зэмусы йүян чёмёди йимяр ду чынха мәфурди нянҗяди хын щинэ чёмё зуәпинли.
Ч. Айтматов зоҗычўлэди вынйи щинщёнсы җынҗынди лисы, дянщин зэмусы жындо дунфа. Зуәҗя чечӱ вынйи щинщён вончӱ щян шəхуэйди фаҗондини. Ба даҗун тёён жынжынди җылён та зэ мый йигә зуәпиншон вон минни тидини. Ба жынжын фаҗон жынйи-дэдоди цэлё җыншы вон го фынбыршон фаҗандини. Зу да җыгәшон зэ даҗун мянчян зуәҗяди вынйи щинщён ю да лилённи.
Ч. Айтматовди вынйи щинщён дуан зусы шәхуэй-гуонйин зыҗи фасынчўлэди щин шәхуэйшонди жын. Тади щинщёнму, зущён Дюшен, Алтынай («Ту йигә сыфу»), Момун лоҗә («Бый чуан»), Танабай («Зэ җян, Гүлсары»), Толгонай «Мучинди тандо»), Казангай лоҗә («Йи тян чонгуә бый нян»), Авдий Калистратов («Дуантутэ») з.д., зэ шәхуэй җунҗян вончў щян гуонйиншонди гәёнди пинщин лўфудини. Лян гәжын җёхади ёнзы таму зэ даҗун щюгэ цэлё вынминди йинганшон гунйүн щинҗиндини. Таму лян тиҗиди җүнзыди ганбан җё мый йи ви жын щёмэ щинниди лын бинни, зущён бу зунху вынминди ганбан, гахар данҗунди йитуә, бу гӱ лянмянди йинган, сан щин эр йиди сыщён, са сышон мə щёнганди сычин з.д.
Ч. Айтматовди чянпэ, чищин зэмусы пинщин чёмё щинщёнсы «зэчян жын», таму ба даҗун вон минтян фаҗонди лўфушон елуәдини. Зуәҗяди вынйи йинщүн, зущён куанда хэзыниди мин дынта йиён, зэ шәхуэйди җунҗян ги жынжын вон минлённи җолё чянмян җён нын канҗянди лӱфудини. Зуәҗяди щинщёнму йищин вонщёнди зэ нэгә чигуэ гуонлён дищя җянҗян вон щянни җо щинниди вуме гәлорни. Замуди шəхуэй йитян ду бу зан, бу дин зэмусы бу җӱ вончян фаҗондини. Зу җыгə куэщин фаҗон ба жынжын цуйди, җё бу җўди зо җиншын вынминди хочўни.
Зу ви җыгә зуәҗя Ч. Айтматов зоҗычӱлэди хын дуәди щёфә ю шәхуэй җунҗянниди жынжынди шын йисыни. Зэ тади чемё вынщүәшон зуəзоҗя вон щянни ти «зэчян жынди» дин ёҗинди йигандини. «Зэчян жын» зэ шәхуэй җунҗянни, луйҗун зэ чёмё вынщүәшон, зусы да шоншы. Ба җыгә ёҗин шысы зэ Ч. Айтматов йихуэй фәхади хуашон манмян нын канчўлэ: «… Да Совет социализм гунхәгуә лянбон до шышон вон җыму, дансы кан чүан шыҗеди жынжынди лисычи – ю бу дуәди гунфу. Гуонсы җыгә бу дуәди гунфу литу ю дуәшо вида чищин сычинни. Дин ёҗинди чищинсы – гуонйин зыҗи щянчўлэди щин жын».
Ч. Айтматовсы җыншы чүан шыҗеди вынщүәди вида вынщүәҗя. Җыгә йинцышон та зуәзохади гәшы-гўёнди шызэ җотин зуәпин чүан шыҗешонди нянҗяму ду тэнэ. Зуәҗя шыщин-шыйиди фәгуә: Вәсы дэбё йигә да димянди жынжынди быйщин». Дуанпа, зу ви нэгә зэ вынщүәҗяди гәёнди зуәпиншон нянҗя нын канчўлэ за минзўди щинщён: хырзыз, вурус, казах, нивх, з.д. минзў. Җыгә дун-яшонди дуәминзўди вынти до зуәҗяшон йидин ю җи лянщини, йинцы та дэбё йигә дун-я минзўди вынхуадидини.
Яндин, та зэ тиҗиди зуәпиншон янҗю чин сыдэ зэ дуәминзў мянчян цанкэди щин Зўгуйдини. Җыгә щин гуонйин җунҗян зуй ёҗинди җүәву зусы минзў лян минзўди жәчин лэвон. Вынщүәҗя җуанмын җокан шәхуэй җунҗянни, зущён җүнмый жә тэён, шыншонлэди жын лян жынди щёнхо лэвондини. Җы йи җү пинщинди хуа – Щёнхо – сўчон ю хын шын йисыни. Та ба җыгә йүан димяршонди жынжын, минзў, гуйҗя вон йидани ляндини. Мый йи ви жын җыдоди бу цуә, дуан чечў щёнхо замуди димян зэ мә бян-янди эрлан җунҗян хан җуандини. Та мый йитян зэ мә фурди са чигуэ люсый гуонди щинщин җунҗян йинви жынжын җуандини.
Ду җыдони, мый йи ви минзўди йибанди тәбе мә зэ йигә вәршон чинчўди, долэ чечў шәхуэйди гуонйин зэмусы даҗунди лисыди фаҗон вон чян җянҗян щиндини. Зэ җыгә винан фаҗоншон гә минзўди бинщин дющя юди «зуәтянди» бу суй щин гуонйинди тәбедини. Зэ халэ, җянҗян дый пинщин щин гуонйинди гуйҗун тəбедини. Ч. Айтматов зэ тиҗиди щёфəшон дуан янҗү гә минжынди вынмин, лийи зэмусы жынйи куйчындини. Та бу җў пипин җянжян меди ло куйчындини. Йидин, зу нэгә җекурни вон щянни ти вуҗин дыйхади минжынди гуонйиншонди щин йингандини.
Ч. Айтматовди гәчў-гәёнди чёмё щёфәшонди конфликт зэ щүанҗин гуонйиншонди Жын лян Даҗун җунҗянниди җячин-лэвошон за гындини. Вәму җыдони, щянзэ жынжынди вынмин йитян ган йитян го. Зу да җыгәшон Жын лян Даҗунди лянщи җунҗянни ю мә фурди бу җынчиди вынтини. Чўмин зуәҗяди дуәди щёфәди конфликт дуан зу зэ җыгә юди сыҗян бу җынчиди цацаршонни. Җергә, чўгуә щёнтян гуонйинди хочў, хан ё йүн җиншын вынминни. Чўмин вынщүәҗяди щёфәшонди пинщин йинщүнму дуан зу да җымуҗя сыщёндини. Дюшен, Алтынай («Ту йигә сыфу»), Момун («Бый чуан»), Танабай («Зэ җян, Гүлсары»), Толгонай «Мучинди тандо»), Казангай лоҗә («Йи тян чонгуә бый нян»), Авдий Калистратов («Дуантутэ») з.д., – җысы лянщи сыҗянди чёмё щинщён. Җысы бу җў тёди сыҗянди жә щин… Тамуди жә щинни ю зэчян сыдэди минлён хун хуә лённи.
Гуонйин зэ йивəвəр бу зан. Гуонйин хуəтодини… Гуонйин гэбяндини… Гуонйин фаҗандини… Җысы җыгә димяншонди вида зохуади фалү. Зуәтян зэ гуонйиншон сыйүнхади цэбый җинтян вилё ю җешы гынзы. 3амуҗя пин сыдэ хуәжынни? Ту йилэ, ё пин сыдэди йиҗянди фынбырни. Ди эрлэ, ё гын сыдэди вынминди цэбини. Ди санлэ, ё щинфу сыдэди вонщённи. Дюшен, Алтынай, Җямиля, Момун, Танабай, Толгонай, Казангай лоҗә, Авдий Калистратов з.д. – дуан зусы щүанҗин сыдэди жын. Таму шыщин-шыйи ко щүанҗин сыдэди зэ гуонйиншон хуә жындини. Тамуди вонщёнсы, җё йиҗувиди жынжын е чын щин сыдэди гэщюҗяни
Ч. Айтматовди зэчян щинщёнму бу щён җё сыйду шындо сыдэди йибонгә, йинцы җысы мый йи ви жынди тянтян-вумыйди винан фаҗон лўфу. Вәму ду җыдони, жынжынди бинщин бавэ нан гэ. Данпа, минжын мә бикәр фә: «Сан фи хо гэ, бинщин нан гэ». Гэ жынди бинщин – җы бусы йитянди сычин… 3э җыгә винан гэбяншон шәхуэйшонди чищин жын ду ё йингэ цанҗяни. Зэ гэбян жынди лахуди мущёнди йинганшон вынщүәшонди зэчян щинщёнму җыншы фа да щяндини. М. Е. Салтыков-Щедрин фәгуә: «Вынщүә зуəзохади йинщүн ган щя шынхади жын вончян щинди куэ. Дуан чечӱ вынйи щинщён җинтянди жын җүәбуҗуә луә щин бинщиндини, вон щинни ву щин йиҗяндини, дый щин шәхуэйди гуәхуә ёнзыдини. Зэ җя йи җү хуа, җеҗе зэ щинни тёён щин жындини».
Жын – гункӱ – даҗун… Ч. Айтматовди щёфәшонди йинщүнму җыдони, тамуди йиҗувиди дуәди жынди ганбан бусы җын җүнзы ганди йинган. 3у нэгә сыҗян даҗун зэ щюгэ щин гуонйинди лӱфушон ву зыҗиди «жыншы» җычян личидини. Гуонсы юди щёжын додуәлуә вон хумян дын зэчянму жынди ганбандини. Щё жынди йинган жянҗян вон ху, вон вуме лўшон фаҗондини… Зуәҗяди йинщүнму йищин щён җё җымуҗяди жын е ду куэкуэди да нэгә «җя» гуәхуә литу чўлэни. Жын зэ шыҗешонсы кўхан! Җын гункў тэҗү жынни…
Ч. Айтматов чуонзочўлэди гуйҗун вынйи щинщёнму, зущён Алтынай, Дюшен, Момун, тади сунзы, Танабай, Җямиля, Толгонай, Казангай з.д., җыншы ю вон зыҗи гынчян лалуә нянҗямуди щинди лилённи. Йинцы тамуди жә җүәву, дуан щён зо чўнтян зэ быйсынсынди щүәдини җён цанкэди молихуа йиён, җынҗынди ю бу җыдо зонди ганҗинни. Вынщүәҗя зоҗычўлэди щинщёнсы гә минзў чын бый нянҗя зэ ганҗин щин җунни йинви хо щинчон фуён-чынжынхади тэҗын. Җыгә дун-яшон, вәму ду җыдони, мәю Хо щинчон жынжын бу нын вончян фаҗан.
«Бый чуан» зуәпиншонди Щё йинщүн лян тади җыгә шышонди дин мяншанди Ае зэ җыгә дун-яшонди жынжын җунҗянни мә зоҗян Хо щинчон. Неҗон щё хэзы зэ җыгә димяншон мә дыншон «бый чуан», щүдон, щянзэ жынжынди шәхуэй җуннҗянни мәю тин «бый чуанди» зандо. Зу ви нэгә Щё хэзы зэ хушы зо бый чуанди зандочили. Нянҗя щинфуни, Щё йинщүн йидин ба «бый чуан» зоҗуәни зэмусы зэ нэтар ги тади Ае ба зуә чуанди пё зозоди зу мэхани. Йихуэй Щё хэзы лян тади Ае чечў «Бый чуан» йидин до щивонхади нэгә мәю орозкулмужяди дифоншонни.
Ё фәни, Ч. Айтматов до хуэйзў нянҗямушон бавэ чинлэ. Щеҗя зэ фаҗон хуэйзў вынминди сычиншон гихади бонцу дуә. Зэ Щибыйди радиогифәшон та тифәгуә хуэйзў фаҗон зыҗиди вынминди сычин. Зэ Хырхызстан щеҗя лянбонди Пленумшон тифәгуә фаҗон хуэйзў вынщүәди лўфу. Чўмин щеҗя зэ Я. Шывазыди «Вә җун гощиндини» сывын фуди хуатуршон фәгуә җымуҗяди хуа: «Я. Шывазысы хырхыз вида сыҗя». Вынщүәҗя зэ хын дуәди сычиншон ги хуэйзўжын гигуә бонцу. Җы ду зусы чўмин зуәҗя бохў вәмуди хуэйзўжынди чин җүәву. Ч.Айтматов есы вәмуди минзўди вида вынщүәҗя.
Шысыр Исхар.